ABD Uzay Ajansı NASA, 1971’de gerçekleştirilen Apollo 14 vazifesiyle Ay’a gönderilen tohumların bugün dünyada serpilip ağaç olduğunu ancak vakit içinde bu ağaçların izinin kaybedildiğini hatırlatıyor.
Yeni Ay misyonlarıyla uzaya tekrar ağaç tohumları gönderen uzay ajansı, dünyanın farklı noktalarına dikilen eski Ay ağaçlarının da izini sürüyor. NASA bunun için kamuoyuna bilgi paylaşımı davetinde bulundu.
AY AĞAÇLARININ HİKAYESİ
Apollo 14 uzay aracı, 5 Şubat 1971’de Ay’a iniş yaptı. Astronotlar Alan Shepard ve Edgar Mitchell Ay yüzeyinde tarihe geçen bir “Ay golfü” denemesi yaparken, mürettebatın üçüncü üyesi Stuart Roosa komuta modülüyle Ay yörüngesinde kaldı. Lakin bu misyon, sırf beşerli uzay uçuşu açısından değil, Dünya’ya yıllar sonra sonuçları görülen sıra dışı bir bilimsel deney açısından da kıymetliydi.
Görev öncesinde Roosa’ya, ABD Orman Hizmetleri (USFS) ile NASA’nın ortak projesi kapsamında 2 binden fazla ağaç tohumu teslim edildi. Bu tohumlar; loblolly çamı, çınar, sweetgum, sekoya ve Douglas köknarı tiplerine aitti. Tohumlar ayrıştırıldı, plastik torbalara kondu ve metal bir kapsül içinde Apollo 14 mürettebatıyla birlikte uzaya gönderildi.
Plan kolaydı: Tohumlar, Roosa’nın “Kitty Hawk” isimli komuta modülüyle Ay’ın etrafında 34 çeşit atacak, akabinde Dünya’ya geri getirilecekti. Daha sonra Orman Hizmetleri tarafından filizlendirilerek dünyanın farklı bölgelerine dağıtılacak, uzaya çıkan tohumlardan yetişen ağaçlarla Dünya’da kalan öteki tohumlar karşılaştırılacaktı. Lakin deney, Dünya’ya dönüşte beklenmedik bir problemle karşılaştı.
İMPARATORLARA İKRAM EDİLDİ
NASA’nın açıklamasına nazaran, dönüş sonrası uygulanan dekontaminasyon süreçleri sırasında tohum torbaları patladı ve tohumlar vakuma maruz kaldı. Bu nedenle büyük kısmının artık filizlenemeyeceği düşünülüyordu. Buna karşın projeden sorumlu Orman Hizmetleri yetkilisi Stan Krugman, Houston’daki tesislerde tohumları filizlendirmeyi denedi.
NASA ve Orman Hizmetleri’nin şaşkınlığına karşın birçok tohum sağlıklı biçimde büyümeye başladı. Yetersiz şartlar nedeniyle kimi fideler kaybedilse de Mississippi ve Kaliforniya’daki yeni tesislere taşınan tohumlarla toplamda yaklaşık 450 fidan muvaffakiyetle yetiştirildi.
NASA’ya nazaran bu ağaçların bir kısmı, Dünya’da tutulan ve uzaya hiç gitmeyen öbür tohumlarla birlikte dikildi. 40 yılı aşkın müddette ortalarında bariz bir fark gözlemlenmedi.
Ağaçların büyük kısmı ise 1975 ve 1976 yıllarında ABD’nin 200. kuruluş yılı kutlamaları kapsamında eyaletlere ve uygun iklim şartlarına sahip ülkelere dağıtıldı. Bir loblolly çamı Beyaz Saray’a dikilirken, birtakım “Ay ağaçları” Brezilya, İsviçre ve Japonya İmparatoru’na armağan edildi.
UNUTULAN AĞAÇLAR KAYBOLDU
Ancak Ay ağaçları vakitle büyük ölçüde unutuldu. Birçoğu, Ay etrafında dolaştıklarını belirten rastgele bir işaret olmadan dikildiği için kayboldu. 1996 yılında NASA bilim insanı Dave Williams bu ağaçların izini sürmeye çalıştı ve yaklaşık 110 adedini tespit edebildi; bunların 30’unun vakit içinde kuruduğu belirlendi.
Daha sonraki yıllarda Roosa’nın kızı, orjinal Ay ağaçlarından elde edilen tohum ve çeliklerle yetiştirilen 12 ikinci jenerasyon Ay ağacını daha dağıttı. Bugüne kadar yapılan müşahedeler, Ay seyahati yapan ağaçlarla Dünya’da kalanlar ortasında besbelli bir fark olmadığını gösteriyor.
ARTEMİS MİSYONU GELENEĞİ CANLANDIRDI
IFL Science’a nazaran, NASA, Artemis programı kapsamında bu sembolik geleneği yine canlandırdı. 2022’de Artemis I misyonunda Ay’ın etrafında dolaşan insansız uzay aracına yeni tohumlar yerleştirildi.
Ay’ın etrafında dolaştırılan yeni tohumlar, bu defa daha sistemli biçimde takip ediliyor. Bu tohumlardan yetiştirilen ağaçlar ABD genelinde 236 farklı noktaya dikildi ve bilhassa öğrencilerin ilgisini çekiyor.
NASA’ya konuşan Kaliforniya’daki Greenfield Union School District’in bilim koordinatörü Adria Gillespie, “Öğrenciler ağaçları ziyaret ettikçe onları müdafaa konusunda daha şuurlu hale geliyor ve uzayın bilinmezliği meraklarını tetikleyerek kendi araştırmalarını yapmalarını sağlıyor” dedi.
NASA yetkilileri, Ay ağaçlarının hem bilimsel hem de sembolik bedel taşıdığını vurgularken, kayıp Apollo Ay ağaçlarının izini sürebilmek için kamuoyundan gelecek bilgilere de açık olduklarını belirtiyor.
